نظام‌الملك ( 485 ق ) است كه به فنون سياست و مذهب و آداب و رسوم مُلك‌دارى آشنا بود . چنان كه پيش‌تر در تاريخ نظاميه بغداد گفته شد ، او براى رفع بحران دربار خلافت عباسيان و بىاثر كردن تبليغات فاطميان مصر ، مدارسى علمى را بنيان نهاد كه با ساختارى نوين و بىسابقه توانست در جهان اسلام تأثيرى بسزا بر جاى نهد . از اين پس شهرهاى مهم ايران چون فارس ، بلخ ، نيشابور ، هرات ، مرو ، اصفهان و آمل نيز به تبعيت از مركزيت خلافت اسلامى ( بغداد ) ، محل تأسيس مدارس نوبنياد نظاميه شدند . سه . مدارس مصر با وجود مراكز علمى و تعليمى در مصر از هزاران سال پيش ، « 1 » آموزشِ مبتنى بر ساختار علمى با آغاز عصر فاطميان در مصر ( 567 - 358 ه . ق ) تحقق يافت . فاطميان به منظور نشر كيش اسماعيليه ، ساير حلقه‌هاى علمى اهل‌سنت را تعطيل نكردند . بنابراين در خلافت بالغ بر دويست ساله آنها كلاس‌هاى درس ساير فِرق نيز بر پا بود . دو مدرسه فعال در مصر ، يكى مدرسه وزير رضوان وَلَخْشى ( 532 ق ) و ديگرى مدرسه وزير ابن‌سَلار ( 544 ه . ق ) در تاريخ آموزش مصر از اهميت بسيارى برخوردارند . وجود اين دو مدرسه سنىمذهب در مصر عصر فاطمى ، دليلى بر مدعاى سياست تسامح فاطميان نسبت به اهل‌سنت و ساير فِرق مذهبى و حتى اهل‌ذمه است . همچنين وجود اين مدارس بعدها زمينه‌اى براى تأسيس « مدارس ايّوبيه » در مصر شد . صلاح‌الدين ايّوبى ( 589 ق ) « 2 » كه فاتح مصر و ساقطكننده دولت فاطمى ( 567 ق ) بود ، حكومتى سنىمذهب را در مصر راه‌اندازى كرد . وى بعد از استقرار حكومتش در مصر به تأسى از خواجه نظام‌الملك در بغداد و ايران و به تبع نورالدين زنگى ( 592 - 582 ق ) در شام ، به تأسيس سيزده مدرسه مهم و فعال در مصر اقدام كرد . « 3 » از ميان آنها مدرسه صلاحيه از

--> ( 1 ) . ابن خلدون ، مقدمه ، ص 882 . ( 2 ) . او از امراى كردنژاد اتابك نورالدين زنگى بود كه پس از وفات نورالدين به مقام وزارت خليفه فاطمىرسيد ، اما پس از به قدرت رسيدن ، دامن خلافت فاطمى را برچيد و خود سكّان حكومت را به دست گرفت . يكى از پر آوازه‌ترين اقدامات او شركت در جنگ‌هاى صليبى و رويارويى با ريچارد شيردل ، شاه انگلستان است . گستره فرمانروايى صلاح‌الدين و فرزندانش مصر ، سوريه ، فلسطين ، يمن و بخشى از بين‌النهرين را شامل مىشد . ( 3 ) . سيوطى از ده و مقريزى از 78 مدرسه فعال در مصر نام برده‌اند كه اين خود گوياى عظمت تمدن‌اسلامى در مصر است . ( بنگريد به : حسن المحاضرة فى اخبار مصر و القاهرة ، ج 2 ، ص 229 - 223 ؛ مقريزى ، المواعظ و الاعتبار ، ج 4 ، ص 266 - 199 . )